Ung thư là bệnh lý đặc trưng bởi sự tăng sinh không kiểm soát của tế bào, khả năng né tránh quá trình apoptosis và di căn đến các cơ quan khác. Trong những năm gần đây, các hợp chất có nguồn gốc tự nhiên thu hút sự quan tâm đáng kể như những tác nhân hỗ trợ điều trị ung thư nhờ khả năng tác động đa mục tiêu và độc tính tương đối thấp. Trong số đó, nghệ (Curcuma longa), phấn phòng kỷ (Stephania tetrandra) và bạch hoa xà thiệt thảo (Hedyotis diffusa) là những dược liệu tiêu biểu với nhiều bằng chứng tiền lâm sàng đáng chú ý.
Nghệ là dược liệu được nghiên cứu rộng rãi nhất, với hoạt chất chính là curcumin. Các nghiên cứu in vitro cho thấy dịch chiết từ nghệ có khả năng gây độc tế bào trên một số dòng ung thư, chẳng hạn dòng T47D, đồng thời thúc đẩy quá trình apoptosis và gây dừng chu kỳ tế bào [1]. Phân tích docking phân tử (in silico) gợi ý rằng các hợp chất trong nghệ, bao gồm curcumin, có thể tương tác với protein Akt1 – một thành phần quan trọng trong con đường PI3K/Akt liên quan đến tăng sinh và sống sót của tế bào ung thư [1]. Ngoài ra, một số nghiên cứu in vitro trên dòng tế bào ung thư vú có khả năng di căn cao (MDA-MB-231) cho thấy dịch chiết nghệ có thể làm giảm biểu hiện các gen liên quan đến xâm lấn và di căn như Rac-1 và MMP-9, đồng thời điều hòa các protein liên quan đến apoptosis (tăng Bax, giảm Bcl-2) [2].
Một hạn chế lớn của curcumin là sinh khả dụng thấp do độ tan kém và hấp thu hạn chế. Để khắc phục vấn đề này, nhiều hệ dẫn thuốc đã được phát triển, đặc biệt là các hệ nano như nano phospholipid, nano lipid rắn hoặc tiểu phân nano kim loại. Các hệ này được chứng minh có khả năng cải thiện độ tan, tăng hấp thu và kéo dài thời gian giải phóng dược chất trong các nghiên cứu thực nghiệm, đồng thời có thể làm tăng hiệu quả gây độc tế bào so với curcumin tự do [4].
Các nghiên cứu in vivo cũng cung cấp thêm bằng chứng về vai trò hỗ trợ điều trị của nghệ. Trong mô hình ung thư vú trên động vật, curcumin khi phối hợp với hóa trị (Adriamycin–Cyclophosphamide) làm tăng biểu hiện caspase-3 và chỉ số apoptosis so với điều trị đơn lẻ [3]. Bên cạnh đó, một số hệ nano chứa dịch chiết nghệ còn được ghi nhận có khả năng cảm ứng apoptosis thông qua các con đường tín hiệu như p53 và STAT3 trong các mô hình tế bào ung thư [4]. Ngoài ra, curcumin cũng cho thấy tiềm năng chống ung thư trên các mô hình ung thư cổ tử cung và bàng quang trong các nghiên cứu in vitro và in vivo [5], [6].
Đối với phấn phòng kỷ (Stephania tetrandra), các nghiên cứu hóa thực vật đã xác định sự hiện diện của nhiều alcaloid quan trọng như tetrandrine, fangchinoline và magnoflorine [7]. Các hợp chất này được báo cáo có hoạt tính sinh học đáng kể, bao gồm khả năng ức chế tăng sinh tế bào và điều hòa các con đường tín hiệu liên quan đến ung thư như NF-κB và MAPK trong các nghiên cứu in vitro [7]. Ngoài ra, việc ứng dụng các phương pháp chiết hiện đại (ví dụ: dung môi siêu phân tử – SUPRAS) có thể giúp nâng cao hiệu suất thu nhận các alcaloid này [8].
Bạch hoa xà thiệt thảo (Hedyotis diffusa) là dược liệu truyền thống được ghi nhận có nhiều cơ chế tác động tiềm năng trong hỗ trợ điều trị ung thư. Các nghiên cứu tiền lâm sàng cho thấy dược liệu này có thể gây độc tế bào, điều hòa miễn dịch và tác động lên vi môi trường khối u thông qua các con đường tín hiệu như PI3K/Akt và STAT3 [9]. Đáng chú ý, một số nghiên cứu gần đây gợi ý khả năng cảm ứng ferroptosis thông qua điều hòa các gen liên quan như CAV1, VEGFA và JUN [9]. Ngoài ra, khi sử dụng phối hợp với các dược liệu khác (ví dụ: bán chi liên), hiệu quả chống ung thư có thể được tăng cường thông qua cơ chế hiệp đồng [9].
Tổng hợp lại, nghệ, phấn phòng kỷ và bạch hoa xà thiệt thảo đều thể hiện tiềm năng đáng kể trong hỗ trợ điều trị ung thư thông qua nhiều cơ chế như cảm ứng apoptosis, ức chế tăng sinh, hạn chế di căn và điều hòa các con đường tín hiệu phân tử. Trong đó, nghệ là dược liệu có hệ thống bằng chứng phong phú nhất, đặc biệt với sự hỗ trợ của các công nghệ nano nhằm cải thiện sinh khả dụng. Tuy nhiên, phần lớn các nghiên cứu hiện nay vẫn dừng ở mức tiền lâm sàng; do đó, cần có thêm các thử nghiệm lâm sàng để xác định hiệu quả và độ an toàn trong thực hành điều trị.
(Nguồn: Viện dược liệu)
Tài liệu tham khảo
[1] Widyananda, M.H., et al. (2022). Cytotoxic and molecular mechanism of Curcuma longa extract via Akt1 pathway. Cellular & Molecular Biology, 272, 113954.
[2] Dedy, H., et al. (2024). Curcuma longa inhibits metastasis by downregulating MMP-9 and Rac-1 in breast cancer cells. Research in Pharmaceutical Sciences, 19(2), 157–166.
[3] Rahayu, D.P., et al. (2025). Effect of Curcuma longa on apoptosis in breast cancer model with Adriamycin–Cyclophosphamide chemotherapy. Plant Trends, 2(3), 33–40.
[4] Xing, T., Wang, Z., Hao, X., et al. (2025). Copper nanoparticles containing turmeric extract induce apoptosis via p53 and STAT3 pathways. Biological Trace Element Research, 203, 2606–2618.
[5] Paradkar, P.H., et al. (2021). In vitro and in vivo anticancer evaluation of Curcuma longa in cervical cancer. Journal of Ayurveda and Integrative Medicine, 12(4), 616–622.
[6] Oliveira da Silva, T., et al. (2025). Antitumor effects of curcumin in human and canine bladder cancer. Animals, 15(11), 1589.
[7] Xue, J., et al. (2023). Chemical profiling and identification of alkaloids from Stephania tetrandra using LC–MS techniques. Journal of Pharmaceutical and Biomedical Analysis, 226, 115247.
[8] Yang, Y., et al. (2025). Application of supramolecular solvent (SUPRAS) in extraction of alkaloids from Stephania tetrandra. Analytical Methods, 17(23), 4745–4752.
[9] Zhu, J., et al. (2022). Nanoparticle system from Hedyotis diffusa and Scutellaria barbata for cancer treatment. Pharmacological Research – Modern Chinese Medicine, 2, 100048.