Rối loạn lipid máu là tình trạng bất thường về nồng độ cholesterol toàn phần, LDL-C, HDL-C và/hoặc triglycerid trong máu. Thường không có triệu chứng rõ ràng nhưng đây là một trong những yếu tố nguy cơ quan trọng dẫn đến xơ vữa động mạch, làm tăng khả năng xảy ra các biến cố tim mạch như nhồi máu cơ tim và đột quỵ.

Mục tiêu điều trị rối loạn lipid máu là giảm cholesterol toàn phần, LDL-C và triglycerid, đồng thời tăng nồng độ HDL-C nhằm hạn chế nguy cơ mắc các bệnh tim mạch. Hiện nay, các nhóm thuốc hóa dược như statin, fibrat, niacin, thuốc ức chế hấp thu cholesterol, các chất gắn acid mật và acid béo omega-3 đã được chứng minh có hiệu quả trong điều trị. Tuy nhiên, tác dụng không mong muốn của một số thuốc cùng với chi phí điều trị kéo dài đã thúc đẩy việc tìm kiếm các giải pháp thay thế an toàn và kinh tế hơn.

Trong những năm gần đây, nhiều nghiên cứu cho thấy thực vật có tiềm năng trở thành nguồn nguyên liệu quý trong phát triển các sản phẩm hỗ trợ hạ lipid huyết. Vậy những loài thực vật nào đã được nghiên cứu và cho thấy khả năng hạ lipid huyết? Hãy cùng tìm hiểu 5 loài thảo dược có tác dụng hạ lipid huyết đã được ghi nhận trong các nghiên cứu dược lý và thử nghiệm lâm sàng.

1. Tỏi (Allium sativum L.)

Tỏi là một trong những loài thực vật được nghiên cứu nhiều nhất về tác dụng hạ lipid huyết. Các nghiên cứu trên chuột, thỏ, lợn và gà cho thấy các dạng chiết xuất từ củ tỏi có khả năng ngăn ngừa tình trạng tăng cholesterol máu trong quá trình gây xơ vữa động mạch thực nghiệm.

Đặc biệt, trong thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi có đối chứng giả dược trên bệnh nhân tăng cholesterol máu, chiết xuất cồn - nước từ củ tỏi làm giảm cholesterol toàn phần và LDL-C. Các cơ chế được đề xuất bao gồm ức chế hoạt tính enzym HMG-CoA reductase ở gan và điều hòa lipoprotein huyết tương. Một số hoạt chất được xác định gồm S-allyl-cysteine sulfoxide, allicin và các hợp chất sulfur hữu cơ khác.

Hình 1. Ảnh chụp Tỏi (Allium sativum L.)

2. Bưởi chùm (Citrus paradisi L.)

Các nghiên cứu cho thấy pectin từ vỏ quả bưởi chùm có tác dụng chống xơ vữa động mạch trên lợn thực nghiệm. Ngoài ra, việc sử dụng nước ép bưởi chùm cũng giúp ngăn ngừa tình trạng tăng lipid máu do chế độ ăn gây ra ở động vật thí nghiệm.

Trong một thử nghiệm lâm sàng có đối chứng ngẫu nhiên, pectin từ bưởi chùm giúp làm giảm cholesterol, LDL-C và tỷ lệ LDL-C/HDL-C ở bệnh nhân tăng cholesterol máu. Flavonoid naringin được xem là hoạt chất có khả năng đóng góp vào tác dụng hạ lipid huyết của loài thực vật này.

Hình 2. Ảnh chụp Bưởi chùm (Citrus paradisi L.)

3. Bụp giấm (Hibiscus sabdariffa L.)

Bụp giấm là một trong những dược liệu có nhiều bằng chứng lâm sàng về tác dụng điều hòa lipid máu. Chiết xuất hoa bụp giấm đã chứng minh hiệu quả kiểm soát lipid huyết trên bệnh nhân tăng cholesterol máu trong thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi có đối chứng giả dược.

Bên cạnh đó, nghiên cứu trên thanh thiếu niên béo phì mắc rối loạn lipid máu cho thấy việc sử dụng hằng ngày đài hoa bụp giấm dạng bột giúp làm giảm đáng kể cholesterol toàn phần, LDL-C và triglycerid, trong khi không làm thay đổi HDL-C. Anthocyanin được xem là nhóm hợp chất có thể góp phần tạo nên tác dụng dược lý này.

Hình 3. Ảnh chụp Bụp giấm (Hibiscus sabdariffa L.)

4. Húng quế (Ocimum basilicum L.)

Các nghiên cứu trên chuột và chuột nhắt cho thấy dịch chiết nước lá húng quế cũng như các phân đoạn chiết từ cây có khả năng ngăn ngừa tăng lipid máu do Triton WR-1339 gây ra. Tác dụng tương tự còn được ghi nhận trong các mô hình tăng lipid máu do chế độ ăn và trên động vật đái tháo đường thực nghiệm.

Ngoài ra, dịch chiết ethanol toàn cây còn có khả năng ức chế quá trình oxy hóa LDL-C, giảm tích lũy chất béo do LDL gây ra và làm giảm quá trình este hóa cholesterol mới tổng hợp trong đại thực bào. Những kết quả này cho thấy húng quế có tiềm năng trong việc kiểm soát rối loạn lipid máu.

Hình 4. Ảnh chụp Húng quế (Ocimum basilicum L.)

5. Cam ngọt (Citrus sinensis L.)

Nước ép cam ngọt tươi hoặc đông khô khi sử dụng cho chuột và thỏ ăn khẩu phần gây tăng lipid máu đã giúp ngăn chặn sự gia tăng cholesterol toàn phần, LDL-C và triglycerid trong máu. Đồng thời, nồng độ HDL-C cũng được cải thiện.

Bên cạnh đó, chất xơ từ quả cam ngọt cũng được chứng minh có tác dụng hạ lipid huyết trên mô hình thực nghiệm. Những kết quả này cho thấy cam ngọt là một nguồn thực vật tiềm năng trong việc hỗ trợ điều hòa chuyển hóa lipid.

Hình 5. Ảnh chụp Cam ngọt (Citrus sinensis L.)

Các bằng chứng dược lý và lâm sàng được tổng hợp trong nghiên cứu cho thấy nhiều loài thực vật có tiềm năng hạ lipid huyết đáng kể. Trong số đó, tỏi (Allium sativum), bưởi chùm (Citrus paradisi), bụp giấm (Hibiscus sabdariffa), húng quế (Ocimum basilicum) và cam ngọt (Citrus sinensis) đã chứng minh khả năng làm giảm cholesterol toàn phần, LDL-C và triglycerid hoặc cải thiện HDL-C trong các nghiên cứu thực nghiệm và lâm sàng.

Tuy nhiên, mặc dù các kết quả hiện có rất triển vọng, cơ chế tác dụng và các hoạt chất chịu trách nhiệm cho hiệu quả dược lý của nhiều chế phẩm thực vật vẫn cần được nghiên cứu thêm. Đồng thời, quy trình sản xuất, từ khâu thu hái dược liệu đến công nghệ bào chế, cần được chuẩn hóa và hiệu quả cũng như độ an toàn trên người bệnh cần được xác nhận trước khi các sản phẩm này có thể được ứng dụng rộng rãi trong thực hành lâm sàng.